İLK GÖREV YERİM: ERZURUM KONGRE BİNASI VE HAFIZAMDAKİ İZLERİ

Meslek hayatımızda bazı mekânlar vardır ki yalnızca çalıştığımız yer olmaktan çıkar, hayatımızın bir parçası hâline gelir. Benim için de o yer, Erzurum Kongre Binası’dır.

İlk görev yerimin böylesine anlamlı bir mekân olması, meslek hayatımın en büyük şanslarından biridir. Bu yüzden Erzurum Kongresi denildiğinde yalnızca tarihî bir olay değil ilk görev heyecanım, öğrendiğim bilgiler, yaşadığım anılar ve hissettiğim gurur aklıma gelir. Bana bu imkânı sağlayan dönemin Kültür Müdürü Sayın Cemal Almaz’ı da bu vesileyle saygı, muhabbet ve teşekkürle anıyorum.

MİLLÎ MÜCADELE’NİN YOL HARİTASI

23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen Erzurum Kongresi, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin en önemli dönüm noktalarından biridir.

Burada alınan “Vatan bir bütündür, bölünemez.” ve “Manda ve himaye kabul edilemez.” kararları, Millî Mücadele’nin temelini oluşturmuş ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecine yön vermiştir.

Ancak Erzurum’un önemi yalnızca kongreye ev sahipliği yapması değildir.

ATATÜRK’ÜN ERZURUM’DAKİ İLKLERİ

Birçok kişi Erzurum’u sadece kongrenin yapıldığı şehir olarak bilir. Oysa Erzurum, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatındaki birçok “ilk”in yaşandığı şehirdir.

Erzurum;

• İlk nüfus kaydını yaptırdığı şehir,
• İlk milletvekili seçildiği şehir,
• Askerlik görevinden ayrıldıktan sonra ilk sivil kıyafetini giydiği şehir,
• Başkanlığını yaptığı ilk sivil kongrenin gerçekleştirildiği şehir,
• İlk kongre başkanlığını yaptığı şehirdir.

Ne yazık ki bu önemli bilgiler bugün birçok Erzurumlu tarafından bile yeterince bilinmemektedir. Şehrimizi tanıtırken özellikle bu ilkleri anlatmaya büyük önem veriyorum.

ATATÜRK ERZURUM’A İKİ KEZ GELDİ

Mustafa Kemal Atatürk, Erzurum’a ilk kez 3 Temmuz 1919’da gelmiş ve tam 57 gün burada kalmıştır.

İkinci gelişi ise 13 Eylül 1924 tarihinde meydana gelen depremin ardından Erzurum halkına geçmiş olsun ziyaretidir. Bu ziyareti eşi Latife Hanım ile birlikte gerçekleştirmiştir. Aynı zamanda Erzurum, Atatürk ile Latife Hanım’ın birlikte ziyaret ettiği son şehir olarak da tarihe geçmiştir.

“KONGRE MERKEZİ” DEĞİL ERZURUM KONGRE BİNASI

Şehrimizi gezdirdiğim misafirlerden en sık duyduğum ifadelerden biri “Kongre Merkezi” oluyor.

Oysa buranın doğru adı Erzurum Kongre Binasıdır.

Belki küçük gibi görünen bu ayrıntı, tarihimize duyduğumuz saygının da bir göstergesidir. Çünkü burası herhangi bir kongre salonu değil, Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerinin atıldığı tarihî bir yapıdır.

RESTORASYON HEYECANI

Kongre Binamız 6 Ocak’tan bu yana restorasyondadır.

Aynı zamanda Resim ve Heykel Müzesi ve Galerisi Müdürlüğü olarak hizmet veren ve Türkiye’de benzeri çok az bulunan bu özel yapının en kısa zamanda yeniden ziyarete açılmasını gönülden temenni ediyorum.

ERZURUM KONGRESİ’NİN TEK HATIRA FOTOĞRAFI

Her yıl kongrenin yıl dönümünde maalesef aynı yanlışa tekrar tekrar rastlıyorum.

Birçok kurum ve kuruluş, Erzurum Kongresi yerine Sivas Kongresi’nin toplu fotoğrafını paylaşmaktadır.

Oysa Erzurum Kongresi’nin yalnızca tek bir hatıra fotoğrafı vardır ve bu karede beş kişi bulunmaktadır.

Bu beş kişinin heykelleri bugün Erzurum Müzesi’nde sergilenmektedir. Tarihimizi doğru anlatmanın yolu, doğru bilgi kadar doğru görselleri kullanmaktan da geçmektedir.

ERZURUM KONGRESİ’NİN 100. YILINDA TARİHE TANIKLIK

Erzurum Kongresi’nin 100. yıl etkinlikleri de meslek hayatımın en anlamlı çalışmalarından biri oldu.

Dönemin Erzurum Valisi Sayın Okay Memiş’in talimatıyla, kongre delegelerinin torunlarına ulaşılması amacıyla Türkiye’nin dört bir yanındaki kurumlara resmî yazılar gönderildi. Aylar süren çalışmalar sonucunda yüzlerce delege torunu Erzurum’da bir araya geldi.

Bu organizasyonun içerisinde yer almak ve yıllarca bu çalışmaları sürdürmek benim için büyük bir onurdu.

Bu vesileyle bugün Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri olarak görev yapan Sayın Okay Memiş’e, Erzurum Kongresi’nin hatırasını yaşatan bütün delege torunlarına ve Millî Mücadele’nin kahraman delegelerine şahsım ve şehrim adına teşekkür ediyorum.

“BENİM BABAM KONGREYE KATILDI”

Kongre Binası’nda görev yaptığım ilk yıllarda Trabzonlu bir turist rehberi bana unutamadığım bir olay anlattı.

Yıllar önce Kongre Binası’nı gezen yaşlı bir hanımefendi, delegelerin fotoğraflarına bakarken fenalaşıp bayılmış. Kendine geldiğinde ise gözyaşları içerisinde, “Fotoğraftaki benim babamdı.” demiş.

Bu hikâyeyi dinlediğimde çok heyecanlanmıştım. Çünkü o dönem Erzurum Kongresi’nin 100. yılı dolayısıyla delege ailelerine ulaşmaya çalışıyorduk. O hanımefendiye ulaşmayı çok istedim fakat rehber, olayın üzerinden yıllar geçtiğini ve artık kendisine ulaşmanın mümkün olmadığını söyledi.

Aradan yaklaşık iki ay geçti…

Bir gün Kongre Binası’nda görev yaparken yaşlı bir teyzemiz, yanında bir hanımefendi ile içeri girdi. Daha ilk cümlesi bugün bile tüylerimi diken diken etmeye yetiyor:

“Benim babam Erzurum Kongresi’ne katıldı.”

O an yaşadığım heyecanı tarif etmek gerçekten mümkün değil. Kendilerini hemen odama davet ettim.

Karşımda Erzurum Kongresi’nin Rize delegelerinden İsmail Hakkı Genç’in kızı vardı;Kamuran Hakkı Genç…

O gün tam 92 yaşındaydı.

Bir tarih kitabında okuduğunuz isimlerin evlatlarıyla tanışmak, onların ağzından o günleri dinlemek ve tarihe böylesine yakından dokunabilmek meslek hayatımın en unutulmaz anılarından biri olarak hafızama kazındı.

ATATÜRK EVİ: 57 GÜNÜN SESSİZ TANIĞI

Mustafa Kemal Atatürk, 3 Temmuz 1919’da Ilıca tarafından gelerek İstanbulkapı’dan Erzurum’a giriş yaptı.

Şehre geldikten sonra ilk bir haftasını, bugün Apiko Döner’in bulunduğu bölgedeki eski konakta geçirdi.

Daha sonra bugün Atatürk Evi Müzesi olarak ziyaret ettiğimiz konağa taşındı ve Erzurum’da bulunduğu 57 günün 52 gününü burada geçirdi. 9 Temmuz-29 Ağustos 1919 tarihleri arasında Hüseyin Rauf Bey ve arkadaşlarıyla birlikte çalışmalarını burada sürdürdü.

ALMAN KONSOLOSLUĞUNDAN MÜZEYE

Bugünkü Atatürk Evi, 1915-1916 yıllarında Alman Konsolosluğu olarak kullanıldı.

12 Mart 1918’de Erzurum’un kurtuluşunun ardından Erzurum Valiliği’ne tahsis edildi ve Atatürk’ün Erzurum’a gelişinde kendisine çalışma ve konaklama yeri olarak verildi.

13 Eylül 1924’te Erzurum’a ikinci kez geldiğinde Belediye Başkanı Nazif Bey ve Erzurum halkı evin altın anahtarını ve tapusunu Mustafa Kemal Paşa’ya armağan etti.

Daha sonraki yıllarda bina Kolordu Komutanlığı’na tahsis edildi.

Atatürk’ün vefatının ardından tapulu malı olması nedeniyle kız kardeşi Makbule Atadan’a intikal etti.

Makbule Hanım’a evin ne yapılması gerektiği sorulduğunda, “Atatürk çocukları çok severdi, Çocuk Esirgeme Kurumuna verin.” dediği rivayet edilir.

Bu nedenle uzun yıllar yetimhane olarak kullanıldı. Bugün bile yıllar önce Erzurum’da yaşayan birçok kişi Atatürk Evi’ni “Yetimhane” olarak hatırlar.

Ben de rehberlik yaptığım bazı misafirlerin özellikle “Eski yetimhaneyi görmek istiyoruz.” demesiyle bu ilginç tarihî hikâyeyi anlatma fırsatı buldum.

1984 yılında Kültür Bakanlığı’na devredilen bina, Atatürk Evi Müzesi olarak ziyarete açıldı.

TARİHE TANIKLIK EDEN HEYKELLER

Atatürk Evi’nde beni en çok etkileyen bölümlerden biri, Kazım Karabekir Paşa’nın Mustafa Kemal Paşa’ya “Emrinizdeyiz Paşam.” dediği tarihî anın heykellerle canlandırıldığı bölümdür.

Erzurum Kongresi’nin 99. yıl dönümünde Kazım Karabekir Paşa’nın kızı Timsal Karabekir tarafından Atatürk Evi’ne bağışlanan bu eserlerin hazırlanış sürecine bizzat şahit oldum.

İlk yapılan heykeller beğenilmedi. Timsal Hanım yeniden yaptırılmasını istedi. Üniformalardan rozetlere, kıyafetlerden yüz ifadelerine kadar her ayrıntı tarihî belgelere göre tekrar çalışıldı.

Bu süreçte Kazım Karabekir Vakfı yöneticilerinden Emekli Albay Sadık Tekeli’nin gösterdiği büyük titizliğe ve emeğe de yakından şahit oldum.

BENİM İÇİN SADECE BİR GÖREV YERİ DEĞİL

Bugün Erzurum Kongre Binası’nın önünden her geçişimde yalnızca tarihî bir binaya bakmıyorum.

İlk görev heyecanımı, öğrendiğim bilgileri, tanıdığım insanları ve bu şehrin hafızasını görüyorum.

Belki de bu yüzden Erzurum Kongresi benim için sadece tarihin bir sayfası değil; meslek hayatımın başlangıcı, hafızamın en kıymetli köşelerinden biri ve her anlatışımda aynı gururu hissettiğim eşsiz bir mirastır.

Dileğim; restorasyonu tamamlanan Erzurum Kongre Binası’nın yeniden kapılarını açması, yeni nesillerin bu ruhu yerinde hissetmesi ve bu büyük mirasın aynı heyecanla gelecek nesillere aktarılmasıdır.